Policjant własnego umysłu. O regulacji emocji, moralności i kulturze czystości psychicznej

Pytanie na początek

Czy są emocje, których człowiek NIE POWINIEN odczuwać?

Ale co właściwie oceniamy?

• Emocję?
• Myśl o emocji?
• Impuls do działania?
• Działanie?
• Konsekwencje działania

Przykład

• Ktoś cię publicznie upokarza.
• Pojawia się: „Mam ochotę go uderzyć.”

Czy:

A. zrobiłem coś złego?

B. pomyślałem coś złego?

C. poczułem coś złego?

D. nic jeszcze nie zrobiłem?

Dzisiaj będziemy mieszać trzy porządki

• Psychologia -> Co robią emocje?
• ACT -> Co jeśli problemem nie jest sama emocja, ale walka z nią?
• Filozofia/kultura -> Skąd wiemy, że pewnych stanów psychicznych „nie powinno być”?

CZĘŚĆ I

Czym właściwie jest regulacja emocji?

Regulacja emocji ≠ „uspokajanie się”

Regulacja może wpływać na:

• jakie emocje pojawiają się
• kiedy się pojawiają
• jak długo trwają
• jak intensywne są
• jak je interpretujemy
• jak je wyrażamy

Czy dobra regulacja oznacza...

• ...że rzadko czuję negatywne emocje?
• Niekoniecznie

Można czuć dużo i regulować dobrze

Można też:

• prawie niczego nie czuć na zewnątrz
• bardzo dużo robić, żeby nie czuć

Emocja jako informacja?

Emocje mogą:

• kierować uwagę
• przygotowywać do działania
• wspierać uczenie się
• pomagać oceniać znaczenie sytuacji
• wpływać na relacje społeczne

Ale:

emocja nie jest automatycznie prawdą o świecie.

Złość

• Może sygnalizować: „Przekroczono moją granicę.”

• Ale nie dowodzi, że: „Moja interpretacja sytuacji jest prawdziwa.”

• I tym bardziej nie dowodzi, że: „Powinienem zaatakować.”

Lęk

• Może sygnalizować: „Może istnieć zagrożenie.”
• Ale:

Lęk ≠ Dowód zagrożenia

Zazdrość

• Może mówić: „Ta relacja jest dla mnie ważna.”
• Ale:

Zazdrość ≠ Dowód zdrady

Emocja może być:

• funkcjonalna bez bycia trafną
• trafna bez oznaczania obowiązku działania

CZĘŚĆ II

Czy można kontrolować emocje?

Doświadczenie

• Przez 30 sekund nie myślcie o egzaminie z Emocji i Motywacji
• A teraz spróbujcie przez 30 sekund nie czuć złości
• Żeby sprawdzić, czy nadal czuję złość muszę monitorować czy nadal ją czuję
• Paradoks: próba pozbycia się doświadczenia może wymagać ciągłego skupiania uwagi na doświadczeniu
• Jak byście to połączyli z wiedzą o regulacji emocji?

ACT - Acceptance and Commitment Therapy

• Jeden z nurtów 3 fali CBT (Terapii Poznawczo-Behawioralnej)
• Celem nie musi być usunięcie nieprzyjemnych doświadczeń.
• Czy potrafię działać w zgodzie z tym, co jest dla mnie ważne, kiedy nieprzyjemne doświadczenie jest obecne?

Elastyczność psychologiczna

• Zamiast dążenia do "usuwania" przykrych emocji i doświadczeń...

• ...umiejętność działania w zgodzie ze swoimi wartościami nawet wtedy, kiedy umysł i ciało produkują trudne doświadczenia

• Akceptacja nie oznacza aprobaty

• Można akceptować swoją złość bez mówienia "akceptuję, że powinienem kogoś skrzywdzić"

CZĘŚĆ III

A może problemem nie jest emocja...?

• Czujesz zazdrość
• Myślisz "nie powinienem być zazdrosny..."
• "To źle, że jestem zazdrosny"
• "Co to mówi o mnie?"
• "Nie powinienem taki być, zazdrość krzywdzi innych"
• Nagle nie czujesz tylko zazdrości, ale też poczucie winy, wstyd, lęk, samotność...

Wszyscy snujemy historie o sobie samych

• Pierwotne doświadczenie - "czuję zazdrość"
• Ocena - "nie powinienem być zazdrosny"
• Historia - "skoro jestem zazdrosny, jestem złym człowiekiem"

Czy jest sens oceniać emocje w kategoriach moralności?

• Czy zazdrość jest zła?
• Czy złość jest zła?
• Czy nienawiść jest zła?
• Czy pożądanie jest złe?
• Czy radość z cudzego nieszczęścia jest zła?

Moralność wymaga rozróżnień

Możemy oceniać:

• Pojawienie się emocji
• Interpretację tej emocji
• Intencję/zamiary
• Wybory/decyzje
• Działania pod wpływem emocji
• Konsekwencje działań lub emocji

Przykład

• „Czuję ogromną zazdrość wobec przyjaciela.” - czy zrobiłem coś moralnie złego?
• "Czuję zazdrość więc postanawiam sprawić, żeby jego projekt się nie udał" - czy coś się zmieniło?
• "Czuję zazdrość więc celowo rozpowszechniam fałszywą informację, żeby go zdyskredytować" - a teraz?

To samo źródło "negatywnej" emocji może prowadzić do:

• niczego
• refleksji
• rozmowy
• rywalizacji
• manipulacji
• krzywdy
• itp.

Emocja nie jest instrukcją obsługi

„Czuję X”

nie znaczy

„Zrób Y”

Z drugiej strony: czy kontrola emocji zawsze jest problemem?

• Przed egzaminem czujesz silny lęk, ale skupiasz się na zadaniu.
• W pracy czujesz złość, ale odkładasz reakcję do czasu spokojnej rozmowy.
• W sytuacji zagrożenia ignorujesz panikę, żeby pomóc drugiej osobie.

Czy w tych sytuacjach kontrola emocji jest czymś niepożądanym?

Argumenty za kontrolą emocji

Kontrola może pomagać:

• odraczać impulsywne reakcje
• realizować długoterminowe cele
• chronić relacje i współpracę
• działać mimo silnego pobudzenia
• dostosowywać zachowanie do sytuacji społecznej

Czy bez pewnej kontroli emocji życie społeczne byłoby możliwe?

Argumenty przeciw nadmiernej kontroli

Kontrola może też:

• wymagać dużego wysiłku poznawczego
• odwracać uwagę od zadania
• utrudniać rozpoznawanie własnych potrzeb
• zwiększać poczucie winy lub nasilenie emocji, gdy ona nie znika
• prowadzić do unikania sytuacji wywołujących trudne emocje

Kiedy kontrola pomaga, a kiedy zaczyna kosztować zbyt wiele?

Czy istnieje jedna najlepsza strategia?

Tłumienie, reinterpretacja, akceptacja i zmiana sytuacji mogą prowadzić do różnych skutków.

Znaczenie mają m.in.:

• kontekst
• cel
• intensywność emocji
• dostępne zasoby
• krótko- i długoterminowe konsekwencje

Może ważniejsza od kontroli lub akceptacji jest elastyczność w wyborze strategii?

CZĘŚĆ IV

Myśli, których "nie powinno być"

„Brudny” umysł

Mówimy:

• „mam brudne myśli”
• „to obrzydliwa myśl”
• „nie powinienem o tym myśleć”
• „normalny człowiek by tak nie pomyślał”
• „co ze mną nie tak?”

• Czy pojawienie się myśli jest zachowaniem?
• Czy pojawienie się myśli samo w sobie jest złe?

Myśl ≠ Intencja

Myśl ≠ Pragnienie

Myśl ≠ Plan

Myśl ≠ Działanie

Myśl ≠ Tożsamość

Defuzja poznawcza (ACT)

• Zamiast: „Jestem beznadziejny.”
• Spróbuj: „Mam myśl, że jestem beznadziejny.”
• „Zauważam, że pojawia się myśl, że jestem beznadziejny.”
• Co się zmieniło?

CZĘŚĆ V

Nieczystość

Mary Douglas - "Purity and Danger"

• „Brud” można rozumieć jako coś, co znajduje się „nie na swoim miejscu”
• Naruszenie kategorii i porządku
• Koncepty czystości i brudu są też systemami tworzonymi przez społeczeństwa, by uporządkować chaos

Czyste/nieczyste

• ciało
• seksualność
• jedzenie
• choroba
• śmierć
• wydzieliny

ale także:

• myśli, pragnienia, emocje, intencje

Czy współczesne normy dotyczące „dobrego życia” tworzą również normy dotyczące tego, jakie stany psychiczne uznajemy za akceptowalne?

Czy dobry człowiek:

• powinien być empatyczny?
• powinien kontrolować złość?
• powinien nie zazdrościć?
• powinien mieć „zdrowe” granice?
• powinien lubić siebie?
• powinien umieć regulować emocje?
• powinien być odporny psychicznie?

Nowa norma?

• Nie tylko: „Powinieneś dobrze się zachowywać.”
• Również: „Powinieneś dobrze zarządzać swoim wnętrzem.”

CZĘŚĆ VI

Panoptikon

Panoptikon - Jeremy Bentham

• Więzień nie wie, kiedy jest obserwowany.
• Dlatego może zacząć obserwować sam siebie

Michel Foucault - panoptikon jako metafora

• Zewnętrzna kontrola może zostać uwewnętrzniona
• Nie trzeba cały czas mówić człowiekowi, co ma robić, jeśli sam będzie się pilnował
• Czy jestem wystarczająco spokojny?
• Czy jestem wystarczająco empatyczna?
• Czy naprawdę ją kocham?

Warto uważać, żeby samoobserwacja nie zamieniła się w samonadzór

ALE: Czy normy emocjonalne zawsze nas ograniczają?

Normy mogą mówić:

• nie upokarzaj innych, kiedy jesteś zły
• nie traktuj zazdrości jako dowodu zdrady
• nie działaj na podstawie chwilowego impulsu
• spróbuj zrozumieć perspektywę drugiej osoby

Czy są to wyłącznie narzędzia kontroli społecznej?

Może nie chodzi o rezygnację z norm, tylko o świadome i odpowiednie do sytuacji stosowanie się do nich?

Argument: normy mogą chronić innych

Normy dotyczące zachowania mogą:

• ograniczać przemoc
• ułatwiać współpracę
• chronić osoby bardziej narażone na krzywdę
• wspierać przewidywalność relacji
• pomagać rozwiązywać konflikty

Czy odrzucenie norm emocjonalnych zawsze zwiększa wolność?

Argument: normy mogą też szkodzić

Normy mogą również:

• zawstydzać za zwyczajne reakcje
• utrwalać nierówności
• wymagać od niektórych osób większej samokontroli niż od innych
• delegitymizować uzasadniony gniew
• mylić spokój z dojrzałością

Kto ustala, jaka emocja jest „stosowna” — i kto ponosi koszty tej normy?

CZĘŚĆ VII

Czy współczesna kultura prowadzi do nadmiernej samokontroli emocjonalnej?

Hipoteza

Możliwe, że współczesna kultura zwiększa:

• samoobserwację
• zarządzanie wizerunkiem
• język samodoskonalenia
• monitorowanie dobrostanu
• presję „pracy nad sobą”

Ale współczesna kultura może również:

• zwiększać język akceptacji
• normalizować rozmowy o emocjach
• zwiększać dostęp do pomocy psychologicznej
• osłabiać niektóre tabu
• pozwalać na większą różnorodność doświadczeń

Jakie nowe formy samonadzoru pojawiają się wraz z nowymi formami wolności?

Przykład

• Dawniej często słyszano "nie wolno ci być smutnym, inni mają gorzej"
• Dzisiaj częsciej słyszymy "powinieneś umieć regulować swój smutek" - co jest prawdą!
• Ale obie normy mogą prowadzić do wniosku, że smutek jest problemem, który należy rozwiązać

• Kultura dobrostanu może pomagać ludziom, ale w skrajnej interpretacji może prowadzić do tworzenia nowych ograniczeń
• Zdrowie psychiczne może stawać się kolejnym ideałem, do którego należy dążyć (obsesja?)

CZĘŚĆ VIII

Wróćmy do emocji

Czy istnieją „złe” emocje?

TAK - w pewnym sensie...

Niektóre reakcje emocjonalne mogą być:

• nieadekwatne
• nadmierne
• szkodliwe
• oparte na błędnych interpretacjach
• kosztowne społecznie

NIE — jeśli przez „złe” rozumiemy „moralnie winne tylko dlatego, że się pojawiły”.

Emocja może być problematyczna bez bycia "niemoralną"

To samo dotyczy myśli

Podsumowanie - czy wolno ci czuć to, co czujesz?

• Psychologicznie - emocje i myśli często pojawiają się bez bezpośredniej, świadomej decyzji
• Moralnie - sama obecność doświadczenia nie jest tym samym co działanie
• Funkcjonalnie - nie każda emocja jest trafna lub pomocna
• ACT - nie musisz najpierw pozbywać się trudnego doświadczenia, żeby działać zgodnie ze swoimi wartościami